ИТГЭЛ ДААХ МОНГОЛ

Магадгүй бидэнтэй “монгол хүнд итгэж болно” гэж ханддаг болоосой

no_email@coo.mn (projector) — Wed, 18 Apr 2012 12:09:00 +0800

Хувьсгал гэх нь ямар ач холбогдолтой байсныг би мэдэхгүй юм. Гэхдээ л ерөнхий утга агуулга нь эдийн засгийн суурь олон хүчин зүйлийг нөхцөлдүүлж байгаа институци, тогтолцоог бодлогын хувьд өөрчлөн шинэчлэх тухай асуудалд төвлөрч байгаа гэж эргэцүүллээ.
Тогтолцоо гэдэг бол систем, систем бол иж бүрэн үйл явц. Тийм болохоор эдийн засгийн тогтолцооны бодит үр дүнг нэмэгдүүлэхийн тулд системд нь хувьсгалын шинжтэй өөрчлөлт хийх нь зүйтэй гэсэн санааг дэвшүүлэн гаргаж энэхүү агуулгадаа татвар, эрхзүйн харилцаа, бодлого, хэрэгжилт, хяналт гэх мэт олон асуудлуудыг хамааруулан хэлэлцэж, шийдлийг эрж хайж байгаа нь АН-ын “ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХУВЬСГАЛ”-ийн ололттой тал юм.
Хэдийгээр бид татварын тогтолцооны өөрчлөлтөө бодлогын хувьд хийчихсэн тул одоо асар хурдацтайгаар өөрчлөн шинэчлэгдэж буй бизнесийн болон гадаад орчны хурдад таарч үйлчилж чадах тийм хурдтай, олон талд үйл ажиллагааг татварын тогтолцоонд нэвтрүүлэх нь чухал байна.
Энэ мэтчилэн олон талын асуудалд санал хэлэх шаардлага байгаа ч хамгийн гол гэж бодож байгаа миний санал бол...
Бид гадны бизнесийнхэнтэй олон талаар хамтарч ажиллаж үзсэн, тэдний талаар ... “япончууд судлая гэхээс биш шууд за, ок гэж хэзээ ч хэлдэггүй, бүх зүйлийг тодорхой яв цав болгож байж хамтрах тухай асуудалдаа ордог, харин хятадууд бол түс тас хийе л гэвэл шууд л мөнгөө бариад ирдэг нь амар байдаг, солонгосын бизнесменүүд зальтай, мөнгөгүй атлаа бүх зүйлийг бүтээнэ, хийнэ, хамтрана, санхүүжүүлнэ“ гэж ярьдаг тухай ам дамжин хэлэлцдэг ч, энэ бол тухайн үндэстний бизнесменүүдийн нийтлэг хандлагыг тодорхойлсон нэг ёсны төсөөлөл юм. Магадгүй Монголд тэд өөрөөр ханддаг ч байж болох.
Тэгвэл монгол бизнесменүүдийг гадныхан юу гэж хардаг бол. Энэ асуултын талаар ярихад их таагүй зүйлийн талаар ярих тул үүнээс түр татгалзаад бид буюу монгол бизнесменүүд гадаад орчинд яаж харагдах хэрэгтэй вэ гэдэг нь чухал байгааг дурдая.
Магадгүй бидэнтэй “монгол хүнд итгэж болно” гэж ханддаг болоосой. Үүний төлөө юу хийх ёстой вэ. Энэ бол ямар ч ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл, ямар ч эд баялагаас илүү үнэтэй зүйл юм шүү.
Үүнийг “Эдийн засгийн хувьсгал”-ийн хэлэлцэх нэг асуудал байгаасай гэж бодож байна.

Хулгайч эцэгтэй хүүхдээс өөрийгөө хувь илүү гэдгийг ойлгохгүй.

no_email@coo.mn (projector) — Fri, 16 Mar 2012 09:50:00 +0800

Би баян цатгалангаараа гайхуулсан нийгмийн цөөнхийн тансаглалд атаархсандаа биш өдрийн хоолгүй өлмөн зөлмөн, түлэх түлээгүй зэврүүн чихүүн хоног төөрүүлж буй ядуусын хүртэх халамж, баялагыг эрх мэдэлд ойр, овжин зальтайдаа дулдуйдан хуу хаман авч, хэдхэн гэр бүлийн хэтэрсэн тансаглалд зарцуулж байгаад ухаангүй уур хүрч арга буюу “ ийм байж болох уу даа” гэж дуу алдан сууна.
Хэдэн зуун саяар морь худалдан авч нийгмээс хулгайлсан бэл бэнчингийнхээ тарыг уралдуулж бах таваа хангаж байхад цаана нь хичнээн хүүхэд ядуугийн эрхээр архинд орсон ажилгүй эцгийнхээ согтуурхалаас айж алаг нүдээ дүрлэгнүүлэн суугаа бол. Тэр нүд өөрсдийг нь ийм байдалтай болгосон хулгайч нарыг буруутгах хар бодол хурахааргүй ариун байгаа. Бас хулгайч эцэгтэй хүүхдээс өөрийгөө хувь илүү гэдгийг ойлгохгүй.
Яаж баяжсан арга нь надад падгүй ч хулгай хийж хагарталаа баяжсан гэдэг нь тодорхой цөөнх нүдэн дээр минь ядуусын шанлалаар тохуурхаж байна.
“Нийгмийн баялагаас хууль бусаар мөлжиж баяжигсадын тансаглал нь ядуусыг тохуурхсан хэрэг мөн” mr monkey

Эдийн засгийн сүйрлээс ангижрахын тулд амлалтаасаа ухрахаас өөр арга алга

no_email@coo.mn (projector) — Tue, 10 Jan 2012 11:47:00 +0800

Мөнгөний гүйлгээний системийг алдагдуулах нь капиталист байгууллыг устгах чухал арга хэмээн Ленин үзэж байсан гэцгээдэг…, харин “оршин буй нийгмийн байгууллын үндэсийг таслан, хөмөргөхөд мөнгөний системийг алдагдуулахаас илүү тийм найдвартай, үр дүнтэй арга байхгүй. Энэхүү үйл явц нь эдийн засгийн хуулиудад нуугдаж байдаг сүйрүүлэгч бүх хүчийг өдөөн сэргээж, улмаар уг өвчинд олон сая хүний дотроос нэг нь ч гэсэн онош тавьж чадахааргүй ужигран даамжирсан байдаг” гэж Джон Мейнард Кейнс гэлсэн байна.
Аливаа орны мөнгөний системийг удирддаг гол үүрэг нь Төвбанкинд байдаг. Төв банк мөнгөний бодлогын хэрэгжилтээр дамжуулж нийгмийн байгууллын оршин тогтнохуйн үндэс болсон мөнгөний системийн тогтвортой, аядуу байдлыг хангадаг.
Инфляцын бодит нөлөөллийг тооцож цалингаа боддог, хүлээгдэж буй инфляцын үр дүнг харгалзан үнэ ханшаа тогтоодог бизнесийн эзэн манайд бухал дотроос зүй хайхтай адил, ховор зүйл. Энэ юуг илэрхийлж байна вэ гэхээр хэрэглээний эдийн засгийн мэдлэг нийтэд нэвтрээгүй, эдийн засгийн суурь боловсрол дэндүү нимгэн байгааг явдал юм. Нийтэд халамж хэлбэрээр мөнгө тараах нь мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж хэрэглээг дэмжих бодлогын илрэл боловч нөгөө талдаа зохиомол эрэлтийг өсгөж улмаар үнийн хөөрөгдлийг бий болгон инфляцыг дэвэргэнэ.
Эдгээр эдийн засгйин хуулиудын зах замраагүй өөрчлөлтийг хэн зохицуулах вэ, төвбанк. Тэгвэл Төвбанк мэргэжлийн, чадварлаг, багийн системээр ажиллаж чадахгүй бол дээрх үүргээ гүйцэтгэх боломжгүй. Төвбанк улс төржсөн, хамтын бодлоггүй, ур чадваргүй боловсон хүчинтэй байгаа үед мөнгөний системийг удирдах бодлогын үүргээ биелүүлж чадахгүйд хүрч мөнгөний систем доголдож эхэлнэ. Мөнгөний бодлого алдагдаж, нийгмийг хамарсан эдийн засгийн эмх замбраагүй байдал хяналтаас гарах нь нийгмийн байгууллын өөрчлөлт, уналтанд хүргэдэгийг маниасаа ухаантайчууд аль эрт хэлсэн байхыг дээр сийрүүлсэн.
Балга шатахууны үнэ 1850 хүрлээ. Хүрэх хүрэхдээ нэг шөнийн дотор 20 хувиар өссөн нь нийгэмд багагүй бухимдал төрүүлж орхилоо. Нийгмийн бухимдлын цаана бодит эдийн засаг төдийгүй, манайх шиг хэрэглээний эдийн засагтай улсын хувьд өргөн хэрэглээний барааны үнийн хэт хөөрөгдөл нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн гадаад вальюттай харьцах ханшинд нөлөөлөөж, улмаар гадаад худалдааны алдагдлыг шууд утгаараа нэмэгдүүлнэ.
Ам.долларын ханшийн өсөлт шууд нөлөөллөө гэж импортлогч нар тайлбарлан газрын тосны газрынхантай харилцан ярилцаж байж шатахууны үнийг ийнхүү нэмсэн нь 2012 он төдийгүй ойрын 3 жилд манай эдийн засаг хэт халж, өөрийн гэсэн өвөрмөц хямралыг бид үзэх болоод байна.
Ашгийн төлөө ажиллаж буй импортлогч нарын буруу гэж юу байхав. Төрийн зүгээс мөнгөний хэт нийлүүлэлтийн бодлогоо хэрэгжүүлж эхэлсэн, сар шиний наймааны бараа татах гэж наймаачид гадаад вальют худалдан авч буй зэрэг механик нөлөөллүүд нь зах зээл дэх гадаад вальютын хэмжээг бууруулсан. Гадаад вальютын буюу ам долларын эрэлт өссөнөөр түүний төгрөгтэй харьцах ханш огцом өсч, суурь эдийн засагт нөлөөлдөг гол барааны импортын өртөгийг нэмэгдүүллээ.
Үүнийг төв банк зохицуулж чадах ч тэгэх нь хэтэрхий эрсдэлтэй гэдгийг мэдэж байгаа учир тэд инфляцыг онилох бодлогоос татгалзаж байх шиг байна.
Төв банк ийм бодлого барихаар бидэнд найдах ганц л боломж үлдлээ. Энэ бол ЗГ-ийн түвшинд асуудлыг хэлэлцэж зөрүү олгох замаар хэдэн импортлогч нарын асуудлыг шийдээд хүчээр ч хамаагүй үнийн хөөрөгдлийг бууруулах. Гэвч 1-р сарын 1-ээс их мөнгөний амлалтаа олгох шийдвэрүүд хэрэгжиж эхлэж байгаа тул дээрх арга хэмжээг аваад ч бодитой үр дүнд хүрэхгүй учир эдийн засгийн сүйрлээс ангижрахын тулд амлалтаасаа ухрахаас өөр арга алга. Харин сонгуулийн жилд тэд ингэж чадах болов уу.

“Замын хар”, “давс”, “химийн бодис”-тай цасаар зүлэг услаад байхаар ургах уу даа

no_email@coo.mn (projector) — Tue, 13 Dec 2011 09:36:00 +0800

Зам зуур түгжрэх ч бас зүгээр юм аа. Элдвийг бодож, бас бус илүү үглэх юм харж суух зуур нүдний өмнө нэг инээдтэй ч юм шиг, гайхмаар ч юм шиг зүйл таарлаа.
Өглөө бүр өвлийн жавар тачигнасан хүйтэнд замын цас, хашлаганы ирмэгт хөлдсөн мөсийг хагалан цэвэрлэж байх ТҮК-ийн ажилчдыг яарсан нэгэн нь шүргэх шахам өнгөрдөгдөө. Тэдний тухай илүү үглэх гээгүйээ. Тэдний замын хажууруу гарган шидэж, овоолж буй цасны тухай л ярих гээд. Миний л мэдэхээр хар замыг битумээр хийдэг. Битум нь нефьтийн шаар. Замын хажууруу гарган шидэж буй цас цав цагаан л лав харагддагүй. Тэгэхээр өвөлжин “замын хар”-ын үүрмэгтэй хар цас овоолчихсон замын хажуугийн цэцэрлэгт хавар өнөөх хар цас хайлан мод, зүлгэнд чииг өгнө. Аан бас болоогүй нуль давс, химийн бодис байдаг нь тодорхой. Замын цасаа хайлуулах гэж өвөлжин давс, бодис цацдаг юм чинь.
Тэгэхээр тарьж чаддаггүй дээ биш, нөхөд ийм аймаар хүнд элементтэй цас өвөлжин овоолчихоод үхэхээр нь дахиад зүлэгжилт нэрээр мөнгө цохиод байдийн биш байгаа гэсэн хар төрөв.

Ойлгохгүй бодол

no_email@coo.mn (projector) — Fri, 09 Dec 2011 18:29:00 +0800

Нар хэзээ жаргах вэ?
Наран хэрхэн жаргадаг вэ?

Би нар жаргахыг, наран хэрхэн жаргадагыг харахыг үл хүснэм. Хорвоогийн түмэн жаргал, мянган зовлонгийн учир шалтгаан, бурам мэт амт, нулимас мэт гашууныг амтлаж ханаагүй байна.
Аав минь, ээж минь, ах минь, эгч минь, дүү минь бас л ингэж бодож байгаа. Миний хүсэл мөрөөдөл, миний амьдралын зорилго, намайг ирээдүйд хөтлөх олон арван найз нөхдийн минь итгэл, миний тэдэнд итгэсэн итгэл, хамгийн гол нь миний ертөнц намайг улайдан жаргах нар мэт бөхөн одохыг зөвшөөрөхгүй.
Би бөхөн унтармааргүй, би хийсэн одмооргүй, би үгээгүй, зорилоггүй, ертөнцийн амьтас мэт цагаасаа эрт буцмааргүй байна. Намайг бүү хөө!
Надад ертөнц ямар их таалагдаж, би ертөнцийг ямар ихээр танин мэдэхийг хүснэ вэ?
Хорвоо надад ямар хайртайг өглөө бүр орой нь гэртээ ороход надад тусладаг түлхүүрээ атган авч нийгэм тийш зорин одоход амьдрал тэр чигээрээ утга учир мэт санагдах юм. Би ирээдүйн өнгөтэй, гэрэлтэй бүхний төлөө өглөө бүр сэтгэл, урам дүүрэн байдаг. Надад амьдрал, хайр, хүлээлт, учрал, санагалзал ямар их таалагддаг гээч!
Би өөрийгөө өөрөөрөө ойлгож, өөрийнхөөрөө амьдрахыг голч шугамаа гэж бодох юм.
Надад сайн найз нөхөд, сайн сайхан бүхнийг өгсөн 31 жилдээ баяраллаа. Намайг өнгөтэй, өөдтэй яваасай гэж залбирч суудаг хайртай бүхэндээ баяраллаа.
Өдрийн одыг харах гэж би нэг ч удаа хичээж байгаагүй. Яагаад гэвэл түүнээс илүү өнгө ялдам, илүү сайхан нар надад байдаг болохоор. Тэр нар бол миний хайртай бүхэн.
Нартай хамт явахыг, нартай хамт ирэхийг би хүснэ. Би шөнөөс яасан их айдаг гээч. Шөнөөр шөнө байдаг болохоор би айдаг юм. Шөнө бүхэн миний амьдрал, хүсэл мөрөөдлөөс хамгийн үнэт зүйлийг минь аван одох юм. Шөнө бүр би унтахаас айх юм. Шөнө бүр би хүсэл мөрөөдлөө хэсэгч атугай умартах юм. Би хоромч умартмааргүй байна. Би түүнээсээ хоромч холдмооргүй байна.
Би түмний төлөө, хүн бүхний төлөө хамгийн үнэтэй атлаа хамгийн үнэгүй зүйлээ өгөх юм гэтэл хүмүүс надад хамгийн хямд атлаа хамгийн элбэг зүйлээ өгөхгүй харамлах юм.
Би өгөх болов уу гэж их горьдох юм. Тэд өгөхгүй л байна. Өгөх байхаа. Би өгөхгүй байх гэж их айх юм. Хамгийн хямдхан атлаа хамгийн элбэг зүйлээ тэд надад өгөхгүй юм. Худал хуурмаг, хорсол, атаа чөтөө гэрэлтсэн нүд намайг үргэлж дагах юм. Тэр олж авсан атлаа, надаас хайгаад байгаа зүйлээ надад байхгүй зүйлийг надаас биш хаанаас ч юм олж авсан байталаа надаас л хайгаад байх юм.
Би их гайхаж, би их айж байна. Надад уулсыг нураах, ус мөрнийг юүлэх их хүч байсан атал би их өчүүхэн юм аа. Надад гутрал харуусал, нулимасаасаа илүү баяр хөөр, энэрэл хайр хавьгүй их байгаа ч миний инээд ер хүрэхгүй юм. Инээхийг хүсч байгаа мөртлөө би яг инээх гэхээрээ л уйлчих юм. Үүнийг би ерөөсөө ойлгохгүй юм.
Надад юу хэрэгтэй, надад би өөрөө хэрэгтэйгээ ч мэдэхгүй байна. Би саринаж байна. Миний нөгөө их хүч, цөм хааччихав аа. Надад юу байна аа. Юу байна. Юу ч алга юм шиг л санагдаж байна.
Учир утагатай ч юм шиг, гүн гүнзгий агуулгатай ч юм шиг. Ийм нэгэн бодол.

12-06

no_email@coo.mn (projector) — Tue, 06 Dec 2011 13:49:00 +0800

12-06

Тэртээ 1990 оны цагаан морин жилд монголчууд бид Монгол түмний хүсэл мөрөөдөл, түүхэн үнэт зүйлийг “үзэл санааны шорон”-д хичнээн арван жил хорисон коммунист бодлогыг түлхэн унагаж бадрангуй ялалтаа тунхагласан билээ.

Тэгвэл энэ агуа түүхэн үйл хэргийг оройлон гүйцэтгэсэн хүч бол хэн нэгэн алтан хараацай бус “ардчилал” хэмээх шинэ содон агаад бүтээгч хүч байсан гэж би боддог. Энэ их хүсэл мөрөөдлийн түүчээ болсон бүтээгч хүч, итгэл үнэмшилгүйгээр анхны алтан хараацай нар маань тэртээ 22 жилийн өмнө хүйтэн жаврыг сөрж дүүлэн нисэх байсан гэж үү. Тэдэнд ардчилал, эрх эрх чөлөөний төлөө гэсэн их тэмүүлэл, их итгэл үнэмшил байсан учраас тэд алтан хараацай нар хэмээн хүндлэгдэх их үйлийг бүтээжээ.
Нэгэн үзүүрт, чин хүсэл эрмэлзлэлийн төлөө нэгдэн нийлж, “өөрчлөлт”-өө “хөгжил” болгон төлөвшүүлэхээр ардчилсан хэмээх улс төрийн хүчин үүдээ нээж, өрхөөн татан тулгандаа галаа бадраасан нь тэртээ 20 иод жилийн өмнөх 12-р сарын 06-ны өдөр ажээ. Энэ өдөр бол монголын ард түмэнд олон ургалч үзэл ямар их үнэ цэнэтэйг ухааруулан ойлгуулсан түүхэн өдөр.

Өнөөдөр Монголд ардчилсан үзэл санаатай улс төрийн хүчин буюу МоАХ үүсэн байгуулагдсаны түүхт 22 жилийн ойн өдөр. Ардчиллын үнэт зүйлээс илүү “ардчилал” өөрөө Монголчуудын үнэт зүйл болжээ өдгөө.

Бид 30 минутын түгжрэлд 2,1 тэрбумыг төлж байна даа хөөрхий

no_email@coo.mn (projector) — Wed, 23 Nov 2011 16:05:00 +0800

Би л лав замын түгжрэлд цаг түгжрүүл цээж давчдаад уур хүрээд байды. Гэхдээ уур хүрээд зогсохгүй ямар их зүйлийг энэ цаг хугацаанд хийж амжуулж чадах байснаа бодохоор аймаар харамсдаг. Харамсал маань хэр үнэ цэнэтэйг хэмжиж үзэе гэж энгийн тоо бодож үзлээ. Тэгсэн чинь өөрийнхийгээ бодоод зогссонгүй цааш та нарынхыг бодож үзмээр санагдахаар нь тоймлож баахан тооны машин цохив.
Улаанбаатар хотод нэг сая хүн байдаг ч өдөр тутам ажил сургуульдаа явдаг энэ тэрийг нь бодож байснаа хамгийн багадаа 600 мянган хүн ямар нэгэн унаагаар хөдөлгөөнд ордог, 150 мянга орчим машин хөдөлгөөнд оролцдог гэвэл нэг машин их бага ч бай дунджаар өдөрт нийт 30 минут түгжирнэ, нэг зорчигч мөн адил ойролцоогоор микронд, машинтайгаа, автусанд, тралебусанд түгжирч, үүргэлж зогсдог гэвэл хэдэн төгрөгийг бид хэд түгжирч зогсож алддаг болон агаарт утаа болгоод нисгэдэг гээч. 600 мянган хүний 400 мянган хүнийх нь түгжирсэн 30 минутыг үнэлээд үзэе. 500 мянган төгрөгийн жишиг дундаж цалингаар тооцоход цагийн хөлс 2840 төгрөг, гучин минут нь 1420 төгрөг. Нийт энэ хугацаанд ямар нэгэн ажил хөдөлмөр эхлэж байсан бол 568,181,181.00 төгрөгийн хөлс авах байжээ гэж. Харин машинууд бол цагт энгийн нормалдаж түгжирэхэд 12 литр гөвдөг гэвэл 1,530,000,000.00 төгрөгийн шатахууныг бид 30 минут түгжирч зогсохдоо салхинд хийсгэдэг байнадаа. За нөхдөө би ерөнхий л юм бодсышүү. Гэхдээ л аймаар байгааз.
Миний хэлэх, та нарт ойлгуулахыг хүсээд байдаг нөгөө алдагдсан боломжийн өртөг гээчийг бодуул бүр алаад өгөх юм байна л даа.
Ер нь бол энэ алдагдаж, түгжирч, бухимдаж өнгрүүлж байгаа хайран цаг хугацааг НИЙГМИЙН ЦАГ гэе, харин 30 минут түгжирсэнээсээ алдаж байгаа хамгийн багаар тооцсон алдагдлыг түгжрэлд төлж буй НИЙГМИЙН ЗАРДАЛ гэе. Боддоо 30 минут тутамд бид 2,1 тэрбум төгрөгийг түгжрэлд зарцуулж байна даа хө.

Цаг хугацаа болон ханамжийг хэн ч үнэлэхгүй юм даа хөөрхий

no_email@coo.mn (projector) — Fri, 18 Nov 2011 11:34:00 +0800

Цаг хугацаа болон ханамжийг хэн ч үнэлэхгүй юм даа хөөрхий

Миний нэг танил намайг нэг их “их мэдэгч” гэж бодсон уу, эсүүл асуух хүнгүй болоод асуусан уу бүү мэд “би орон сууцны зээлэнд хамрагдаж байр авах уу яахуу, байрны үнэ ирэх жил өсөх болуу яах бол” гэж асуудиймда. Би ямар ч эргэлзээгүйгээр, юу ч бодолгүй шууд л “зээл ав, байр ав” гэсэн. Тэгтэл найз “яагаад” гэв. Би энэ асуултанд нь хариулахын тулд их олон юм ярих шаардлагатай, өөрийнхээ хэлснийг нотлох, тэр хүнд батлах гэж их зүйлийн талаар ярих хэрэгтэй байсан тул дараа тухтай яри гээд хойшлуулав. Хоёр хоногийн дараа найз “яагаад”-ынхаа хариултыг авахаар залгалаа. Бид уулзаж миний өрөөнд байдаг цагаан самбар дээр зуржгуад л ярьж гарлаадаа.
Миний бодлоор бид, бид ч юу байхав манайхан бүх зүйлийг хэтэрхий материаллаг өнцгөөр хараад байх шиг санагддаг юм. Үнэ ханш, үнийн өсөлт, доллар төгрөгийн харьцаа, зээлийн хүү гээд л. Гэтэл энэ бүхний цаана мөнгөөр хэмжигддэггүй боловч бодитоор үнэлэгдэхүйц оршин байдаг нэг зүйл бол цаг хугацаа, ханамж гэж нэг юм байдаг. Би энгийнээр ярих гээд үзэе.
Манай нөгөө найз гэр хороололт хашаанд амьдардаг л даа. Би яагаад шууд одоо зээл аваад байртай бол гэсэн бэ гэхээр, гэр хороололт амьдардаг найзынх маань том болсон охинтой, залуу гэр бүл. Нэг жилийн дараа байртай болно гэдэг чинь нэг жил бахь байдгаараа хороололт амьдарч нүүрс, ус зөөж, охинтой нь уулзах гэсэн найз залуу нь гэр хороололруу автусаар явж, тэд харанхуй гудманд хашаа налан өвлийн хүйтэнд болзох болно. Ер нь л юу гэх гээд байна вэ гэхээр гэр хороололд амьдрахын хүндрэлтэй нөхцлийг дахиад нэг жил эдлэнэ гэсэн үг л дээ. Гэтэл одоо байранд орчиул тэр хэд маань хананаасаа халуун ус аваал, цахилгаан зууханд цайгаа чанаал амьдралын энгийн мөртлөө харьцангуй сайхан тав тухыг мэдэрч амьдрана шүү дээ. Энэ нэг жилийн хугацаанд гэр бүлээрээ амсах тэр тав тухыг хэн хэдээр үнэлэх вэ. Энэ л миний хэлээд байгаа мөнгөөр хэмжигдэхгүй ханамж, үнэ цэнэ юм шүү дээ.
Энэ үнэ цэнийг байрны үнийн хэлбэлзэл, банкны зээлийн хүүний хувь хэмжээний өөрчлөлт зэрэгтэй харьцуулж жинлүүрийн хоёр талд тавиад үз л дээ. Шал өөр үр дүн харна.
Нөхөр нь машинаа сайжруулах гээд ч юм уу, ганган шинэ машин хараад зээл аваад ч хамаагүй шинэ тэрэг авах гэж зүтгэхэд эхнэрүүд юу гэдэг гээч. Одоо байгаа чинь яачихсы, болж л байна ш дээ, нээх их ганган машин унаж тансаглах гэлээ гэхчлэн үглэдэг дээ. Тэгүүл би энийг юу гэж боддог гээч...эр хүн сайн морь, сайхан хүлэг унаж явбал хүнд сайхан харагдахаасаа гадна өөртөө итгэлтэй, омог бардам харагддаг гэж эрт дээр үеэс л ярьдаг. Тэрэн шиг сайхан машин унасан эр хүн цаанаа л нэг өөртөө итгэлтэй, хийморьлог харагддаг. Тэр хэмжээгээр тэр эр хүний хийморь лундааг дагаад ажил үйл нь бүтэмжтэй, ар гэр нь ч гэрийн эзнийхээ аз хийморийг дагаад сайн сайхан явдаг гэж бодды. Ганц энэ ч биш л дээ. Ярьж байгаа асуудалдаа уялдуулаад л жишээ авчлаа. Тэр эрийн сэтгэл ханамж, өөртөө итгэлтэй байдлыг юугаар үнэлэнэ гэж, үнэлвэл тэр машиныг авсан лизенгийн зээлийн хүүнээс илүү гарнуу гэхээс дутахгүй дээ.
Тийм болохоор аливаа санхүүгийн холбогдолтой шийдвэр гаргахдаа зөвхөн материаллаг талаас нь буюу үнэ, мөнгөний талаас нь харалгүй цаг хугацаа, ханамж гэж үнэлэхэд хэцүү нэг хэмжигдэхүүн байдгийг байнга санаж явах хэрэгтэй юм шиг байгаа.

Би төлөхгүй болохоор эмээ тэтгэвэрээ авч чадахгүй болох гээд байдаг

no_email@coo.mn (projector) — Thu, 17 Nov 2011 10:53:00 +0800

Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөхөөс дургуй хүрээд байх юм
Хэн ч бай ажил хийж цалин цагаа авчгаа л бол нийгмийн даатгалын шимтгэлийг заавал төлөх ёстой гэж манайд хуульчилчихжээ. Миний ойлгожгаагаар залуу зандан, эрчтэй хүчтэй байгаа дээрээ өөрийн олжгаа орлогоос бага багаар суутгуулаад төрдөө хадгалуулчихаа, тэгээд эрүү өвдөг нь нийлээд хөдөлмөрийн чадваргүй ч юмуу, тэтгэвэрт гарахаараа чи буцаагаад тэрийгээ авч ид гэж төр маань бидэндээ сайн сансандаа л, миний өмнөөс санаа зовсондоо л ингэж хүчээр шахуу цалингаас минь суутган авч хадгалж өгч байгаан байна гэж бодди. Та ч гэсэн ингэж л бодожгаа байх. Ингэж бодож байгаа бол та ч бай би ч бай үнэн гэнэн юм. Яг л та бид хоёрын төлөө энэ хөгийн төр ийм нинжин сэтгэл гаргаж харагдаач. Бод л доо. Миний төлсөн шимтгэлийг яг л хадгалаа ч, аваад л идчихнэ. Идэх юу байхав. Манай эмээгийн 30 жилийн өмнө хадгалуулсан мөнгийг авч идчихээд одоо буцаагаад өгөх цаг нь болохоор нөгөөх мөнгө байхгүй учраас манийгаа хулхидаад насныхаа тэтгэвэрт суухаар буцаагаад аваарай гэж хэлэнгүүтээ эмээд өгчижгаа юм чинь. Үнэн тэнэг. Энэний оронд би мөнгөө аль нэг банкинд хадгалуулаад байж байвал ядаж хүү нь нэмэгдэнэ биздээ. За боди. Би одоо 30 тай. Цалин дунджаар 1 500 000 төгрөг. Сард дунджаар нийгмийн даатгалын шимтгэлд 150 000 төгрөг төлдөг гэжаахшиг байна. Би жартай тэтгэвэрт сууна гэж боди. Гэхдээ суухгүй л дээ. 30 жил*12 сар=360 сар. 360 сар*150 000 төгрөг (цаашид цалин нэмэгдэх нь тодорхой)=54 сая төгрөг. Би 20 жил тэтгэвэр аваад бурхан болно гэж боди (мөрөөдөхөд мөнгө төлөхгүйээ гэж). Сард 150 000 төгрөгийн тэтгэвэр тогтоолги гэж бодохор би 10 жил төлсөн шимтгэлээ идэж чадалгүй хайрт төрдөө бэлэглээд бурханы оронд очно. Миний хадгалуулсан мөнгөний хүү энэ тэрийг бодуул бүр харамсмаар байгааз. Манайхаас бусад оронд бол манай хэдийн одооноос яриад байгаа шиг нэрийн данс байдгийн байлээ. Тэр данс нь банкны хадгаламжийн данс шиг хүү бодогдоод л, мөнгө нь хэд болжгааг мэдэж болдог. Манай хэд энийг эхлүүлэх гэсэн чинь дансанд нь хийж өгөх мөнгөгүй, бүгдийг нь идчихсэн болохоор яаж ч чадахгүй хуйхаа маажижгаа. Ядаж байхад нөгөө үйлдвэрчний эвлэлийн Ганбаатар тэр мөнгө хаана байнаа гээд хашгираад байдаг. Одоо бол нөхөд миний хадгалуулсанаар эмээг аргалаад л цаг нь болохоор миний хүүгийн хадгалуулсанаар намайг аргалах юм байна л даа.
Ийм болохоор л шимтгэл төлөхөөс дургүй хүрээд байх юм. Би төлөхгүй болохоор эмээ тэтгэвэрээ авч чадахгүй болох гээд байдаг. Хэцүү ч юмаадаа.

Хямрал хадны мангаа юм уу

no_email@coo.mn (projector) — Wed, 16 Nov 2011 13:50:00 +0800

Эдийн засгийг энгийнээр ойлгох шаардлага их олон хүнд ус агаар мэт хэрэгцээтэй цаг болж. Учир нь мэдэх мэдэхгүй баахан онлын гадаад үг мүг, бүрхэг ойлголтууд дунд самуурч гүйцлээ энэ олон нийт. Нарийн учирыг нь ч мэдкү байж аймаар мэддэг юм шиг ярьдаг гарууд ч олширч.
Сүүлийн үед хямрал энэ тэр гэж их ярих юм. Сүүлдээ хямрал гээч нь бүр аймаар хадны мангаа болж хувирдиймда.
Тэгээд би өчигдөр хэсэг юм бодож сууснаа хүмүүс ер нь хямрал гэж юу гэдгээ мэджгаан болуу гэж бодоод хямралын учир шалтгаан, үе шат, өрнөл, уналт гээд өөрийн бодож явдаг зүйлийн талаар ярьж илүү үглий гэж бодлоо.
“Хямрал”
Хямрал гэдэг үг нь өөрөө их өргөн юм шиг байгаан. Гэхдээ миний илүү үглэх гэжгаань бол эдийн засгийх нь.
Эдийн засгийн хямрал бол ер нь миний ойлгожгаагаар зайлшгүй бөгөөд тохиолдох болгондоо өмнөхөөсөө хүчтэй хор уршиг дагуулдаг. Өөрөө хэлүүл хямрал болох нь зайлшгүй, хэзээ гэдэг нь тодорхойгүй, ямар хохирол амсуулах нь тодорхой, өөрөө хэлүүл өмнөхөөсөө илүү. Энгийн бөгөөд ерөнхийгээр томъёолох гэж оролдлоо. Гэхдээ би шинээр нээлт хийжгаа юм бишшүү. Уншиж судалснаа өөрийн болгож, өөрийнхээ бодол санааг нэмэрлээл илүү үглэжгаан.
За тэгээд тэр зайлшгүй тохиолдох жамтай хямрал гээч чинь юунаас болоод байн байн тохиолдоод байдгийм гэхээр хямрал болоход нөлөөлөх хүчин зүйлүүдээс хамгийн их нөлөөлдөг нь зээлийн тэлэлт буюу зах зээлд нийлүүлж байгаа мөнгөний хэмжээ гэнэ. Банкиудын ашиг орлогын том эх сурвалж нь мэдээж зээл. Тийм болохоор банкиуд ашиг орлогоо нэмэгдүүлэхийн тулд зах зээлд нийлүүлэх зээлийн хэмжээг нэмж урцалдаад л хүүгээ бууруулаад л зээл олгоод гарна. Нөгөө талд энэ эргүү улс төрчид нь сангийн бодлогын хүрээнд нийгэмд амлалтаа биелүүлж байгаа нэрээр баялаг бүтээснийх нь хариуд өгдөг цалинг нэмэх биш зүгээр суусных нь төлөө бэлэн мөнгө тараагаад мөнгөний нийлүүлэлтийг зохиомлоор өсгөдөг. Тэр мөнгө хаачина гээч ихэнхдээ хэрэглээгээр дамжин өргөн хэрэглээний бараа нийлүүлэгч худалдаачдын гарт л очно. Тэгж наймаачдын гар дээр очих замдаа нөгөө бэлэгний мөнгө чинь өргөн хэрэглээний барааны үнийг өсгөх замаар инфляцыг хөөрөгдөөд хаяна даа. Манайхан ямар үйлдвэрлэхээ урдаа барих биш. Юм хийе, үйлдвэрлэе гэхээсээ өмнө гаднаас нойлын цаасаа хүртэл авдаг улс шүү дээ, тийм болохоор тэр мөнгөө монголдоо найман шарга дээрээс юуан, доллар болж солиулаад л эрээн энэ тэрлүү гараад өгнө. За тэр бэлэгний мөнгө ч дүүрч эхний сэдэврүүгээ ори. Банкиудын зээлийн тэлэлт нь зах зээл дэх мөнгөний хэмжээг нэмэгдүүлж улмаар дээр миний хэлсэнчлэн барааны үнэ өсч мөнгөний ханш унана. Мөнгөний ханш унаад ирэхээр хүмүүс дотоодын бараа үйлчилгээг худалдаж авахын оронд гаднаас юм худалдаж авахыг илүүд үзнэ. Өөрөөр хэлүүл өргөн хэрэглээний бараанаас өөр нэг жишээ ави, барилгын салбарт цемент хэрэглэдэг тул дотооддоо “эрэл”-ийн цементны үнэ өсөхөөр барилгын компаниуд арай хямд хятад цементыг эрээнээс зөөнө биздээ. Үүнийг л хэлээд байгаан. Нөгөө талд үүнтэй яг уялдаатай нэг юм нь гадныхан манай үнэтэй барааг авахгүйд хүрнэ. Ингээд ирэхээр экспортын хэмжээ буурч гадаад худалдааны тэнцэл алдагдаж энэ зөрүү үлэмж хэмжээнд хүрнэ. Үнийн хий хөөрөгдөлтэй холбоотойгоор дотоодын бараа, үйлчилгээний өрсөлдөх чадвар буурна. Гадаад худалдааны тэнцэл алдагдана гэдэг нь гадагшаа урсах вальютын хэмжээг нэмэгдүүлж Эрдэнэт мэтээрээ дамжуулан арай чүү олж ирсэн хэдэн ногооноо гадагшаа тавиад туунаа л гэсэн үг. Ингээд ирэхээр дотоодод вальютын нөөц буурч банкиуд сандралдаж эхэлнэ. Яагаад гэвэл манай банкиуд ямар эрсдлийн нөөц буюу заавал байлгах нөөцөө алтаар хийх биш, ихэнхдээ гадаад вальютаар хийдэг болохоор гадаад вальютын нөөц буурахаар сандралдаж зах зээлрүү үг сүггүй нийлүүлж байсан зээлийн тэлэлтээ зогсоож, өөрөөр хэлүүл зээл олголтоо хязгаарлаж тэр мөнгөөрөө төв банкны үнэт цаас ч юм уу, гадаад вальют худалдаж авч жоорлоно. Зээлийн олголтоо хязгаарлаад ирэхээр банкны үйл ажиллагаа хүндэрлээ гэдэг ч юм уу, бэлэн мөнгөний хэрэгцээгээ хангах зорилгоор, эсүүл дамжуулан зээлдүүлж ашиг олох зорилгоор ч юм уу хадгаламжинд хийсэн хэдийгээ хүмүүс авч эхэлнэ. Банкиуд зээлээ олгохгүй болохоор үйлдвэрлэлийн салбар, санхүүгийн эх үүсвэрээ банкнаас авч байсан бүтээн байгуулалтын салбаруудын үйл ажиллагаа доголдож үйл ажиллагаагаа хумих замаар ажилгүйдлийг нэмэгдүүлнэ. Иргэдийн гар дээрх мөнгөний нийлүүлэлт буураад ирэхээр худалдан авалт буурч үүнээс шалтгаалан бараа үйлчилгээний үнэ буцаад буурна. Бараа үйлчилгээний үнэ буурч мөнгөний ханш дээшлэхийн хэрээр өнөөх гадаад худалдааны тэнцэл аажмаар ойртож ирэхэд вальютын нөөц харьцангуй хангагдсан банкиуд хэсэг хугацаанд зээлээ хаагаад зогсонго байснаа сэрж ашиг орлогоо бодоод зээлээ олгож эхэлнэ. Өрсөлдөгч банкиуд ч мөн адил. Ингээд буцаад л зээлийн хэт тэлэлтийг үүсгэж зах зээл дэх мөнгөний нийлүүлэлт, мөнгөний хэт нийлүүлэлт нь үнийн хөөрөгдөл, гээд л давтагдана.
Ийм чөтгөрийн тойрог бол хямрал зайлшгүйг нотлож байгаа хэрэг бөгөөд эдийн засаг, зах зээлийн аливаа амьд эрүүл систем бол хямралыг ч бай тогтворжилтийг ч бай байнга өөрөө өөрөөсөө нөхцөлдүүлж байдаг юм байна.
Харин манай улсын хувьд хямрал харьцангуй удаан хугацаанд үргэлжилэх ба мөн хорлонтой тусна. Учир нь манай улс төрчид бэлэн мөнгө бэлэглэх дуртайн гай.

Монголын зэрлэг амьтдын эмгэнэлт байдал

no_email@coo.mn (projector) — Mon, 17 Oct 2011 17:00:00 +0800

Бид цагаан зээрийн төллөлтийг судлах ажлаар зүүн аймгуудад явж байлаа. Дорнод аймгийн Матад сумаас баруун хойш орших Эхэн худаг гэдэг газар 40 гаруй мянган зээр төллөхөөр иржээ. Хаашаа л харна битүү зээр. Тариан түрүү шиг халиурах хялгана, цэв цэлмэг хөх тэнгэр, шулганалдан жиргэх шувууд, тэгээд л зээр, зээр…. Энэ газраас бид 1980-аад оны сүүл 1990-ээд оны эхээр гурван жил дараалан цагаан зээрийн 600 гаруй янзага барьж тэжээн Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын нутаг Хомын талд онгоцоор тээвэрлэн аваачиж сэргээн нутагшуулж байсан юм. Одоо ч тэр олон зээр хэвээрээ л байна. Аливаа амьтанг үргээж цочоохгүй, тайван байлгавал нэг ирсэн газраа байнга ирж төллөдгийн бодит жишээ энэ. Нэгэн өдөр энэ олон зээрийн цаад захыг үзэх гэж бид бүдэг мөрөөр явж байтал гэнэт өтгөн өвсөн дундаас нэг хярс гарч ирээд л давхидаг юм байна. Эргэн харан давхихдаа бид нар руу биш харин тэнгэр өөд өлийгөөд байх шиг. Гэтэл гэнэт нэгэн бүргэд дээрээс шумбан дайрч машины маань хамрыг мөргөх шахуу нөгөө хярсыг шүүрээд авдаг байгаа. Тэгснээ даасангүй бололтой унагачихлаа. Энэ боломжийг ашиглан нөгөө хярс ум хумгүй зугтан ойролцоох нүх рүү орчихов. Тэр орой аянга цахилгаан дуугарч айхтар салхи гарлаа. Харуй бүрий болж байхад гэнэт цахилгаан цахиж аянга буулаа. Бидний майхнаас 300-гаад метрийн цаана аянганаас гал асаж хээ¬рийн түймэр дэгдлээ. Гэтэл бороо орсонгүй харин салхи улам ширүүсч нөгөө түймрийг бид унтрааж чад¬сангүй усаа дуус¬галаа. Нү¬дээд ч нэмэр бол¬сон¬гүй тул майхан сав, машин тэргээ галаас аврахын тулд отог тойрсон өвс ногоог ша¬тааж түймрийг тойрууллаа. Мар¬гааш өглөө босоход эргэн тойрон хар үнс болжээ. Тээр хол нэг том амьтан дэгдэнэ. Дурандаад хартал туулай. Халхлах өвс байхгүй нүцгэн талд том ха¬рагддаг юм байна. Тэр өдөр бид олон амьтан үзлээ. Чоно, дорго, хярс, үнэг, туулай, мэрэгчид, хэрээ хүр¬тэл маш том хараг¬дана. Энэ бол 1998 оны зун болсон явдал. Би энд бараг жил бол¬гон ирж судалгаа хийдэг бай¬лаа. Одоо харин байдал эрс өөрчлөгджээ. Сүүлийн хэдэн жил цагаан зээр энд төллөхөө байсан, бусад амьтад ч үзэг¬дэхээ больжээ. Хэдхэн тар¬вага Матад уул бараадан байсныг агнаад дуусгалаа. Уншигч танд энэ бүхнийг хүүрнэх нь цаанаа учиртай. Бидний судалгаагаар сүүлийн арваад жил Монгол орны олон зүйл зэрлэг амьтад ховордож тоо толгой нь эрс цөөрлөө. Гол шалтгаан нь хууль бус агнуур буюу бидний ярьдгаар хул¬гайн ан. Цагаан зээр, халиун буга, монгол бөхөн, аргаль хонь, хүрэн баавгай, баданга хүдэр, монгол тарвага, хулан адуу болон бусад зэрлэг амьтдын тоо толгой юунаас болж, яагаад ингэтлээ цөөрөв, ямар цаашид ямар арга хэм¬жээ авах ёстой зэрэг судал¬гааны ажлын үр дүн, санал бодлоо уншигч та бүхэнтэй хуваалцахаар хэлэлцүүлэн тавьж байна. Эдгээр судалгаа нь олон жил дараалан Монго¬лын болон гадаадын эрдэм¬тэд¬тэй хамтран хийсэн ажлын үр дүн юм. Монгол орон 1990 он хүр¬тэл ан агнуур, түүхий эдийн бэлтгэл, худалдааг нарийн төлөвлөгөө, журам зааврын дагуу хийж гүйцэтгэж, биелэл¬тийг чанга хянан тооцож ста¬тистик мэдээгээр тайлаг¬надаг байсан юм. Чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, ард¬чилсан нийгэмд шилжсэнээр энэ бүхэн мартагдан алга болж ихэнх зүйл агнуурын амьтдын арьс үс, мах, эд эрхтэн сул мөнгө олох, зугаа цэнгээний хэрэгсэл болсны улмаас замбараагүй, агналт газар авч ихэнх зэрлэг амьт¬дын тоо толгой эрс буурлаа. Халиун буга, цагаан зээр, баданга хүдэр, хүрэн баавгай, татаар бөхөн болон зарим үслэг ан (монгол тар¬вага, ойн булга г.м.) хулгайн анчдын гол бай болдог байсан бол эдгээ¬рийн тоо толгой цөөрч олдоц ховор болсноор молцог ханд¬гай, бор гөрөөс, тэр бүү хэл бараан хэрэм рүү дайрч эхэллээ. Дараахь зүй¬лийн зэрлэг амьтдын жишээн дээр өнөөгийн байдал ямар байгааг өгүүлье. Цагаан зээр Төв Азийн унаган амьтан, хэдэн мян¬гаараа сүрэглэж нүүдэллэн амьдардаг дэлхий дээр үлд¬сэн цөөхөн тууртны нэг. Бид¬ний судалгаагаар 1997 онд Монгол оронд хоёр сая гаруй цагаан зээр байсан бол 2003 онд нэг сая болтлоо цөөрчээ. Ердөө зургаан жи¬лийн дотор тал хувь нь устлаа. Одоо харин хэд болтлоо цөөрсөн бол? Хятад, Орос хоёрт байхгүйтэй адил болж нэн ховор амьтдын жагсаалт “Улаан ном”-д бичигджээ. Эрт дээр үеэс Монголд зүүнээ Нөмрөгийн уулсаас баруунаа Алтайн уулсын ар, өвөр бэ¬лээр ОХУ-ын Чуйн тал хүрч тал хээр, говь цөлийн өргөн уудам нутагт тархаж байлаа. Харамсалтай нь, сүүлийн 60 гаруй жил баруун аймгуудад агнан хороосоор бараг устаж зөвхөн зүүн аймгуудын тал хээрт цөм сүрэг нь үлджээ. Цагаан зээр болон бусад зэрлэг амьтад чөлөөтэй нэвт¬рэх гарцгүйгээр Улаанбаатар -Замын-Үүдийн төмөр замыг 1950-иад оны сүүлээр барь¬сан нь тэдгээр амьтдын ба¬руун тийш нүүдэллэх замыг хааж сүрэг нөхөн сэлбэх үйл явцыг таслан зогсоосон нь тоо тол¬гой цөөрөх нэг шалт¬гаан болсон юм. Судалгааны дүнд зүүн гурван аймгийн иргэд жилд ойролцоогоор 150 гаруй мян¬ган зээр хууль бусаар агнадаг нь тогтоогджээ. Чой-балсан хотын зах дээр 2001 онд хийсэн судалгаагаар тус хотын иргэд доод тал нь 16 мянган цагаан зээрийн мах хүнсэндээ хэрэглэдэг ба тэр онд Хятадын гаалиар 100 тонн цагаан зээрийн мах оруу¬¬¬лахыг зөвшөөрч байжээ. Харин 2000 оноос Байгаль орчны сай¬дын тушаа¬лаар цагаан зээ¬рийг үйлдвэр¬лэ¬лийн зориу¬лал¬таар агнахыг өнөөг болтол хориглосон бай¬даг. Үүнээс үзэхэд өнөөдөр Монголд цагаан зээрийг үнд¬сэндээ хууль бус буюу хул¬гай¬гаар агнаж байгаа нь то¬дор¬хой. Ялангуяа зүүн айм¬гуу¬дын зам дагуух зоогийн газар, гэр гуанзанд зээрийн махаар хоол хийчихээд ямаа, үхрийн мах гээд зоог барихад та нэг их анзаарахгүй болов уу. Замын-Үүд, Сайншанд, Чойр болон төмөр зам дагуух хот, суурин газрын оршин суугчид болон ер нь цагаан зээр, хулан адуу тархсан нутгийнхан хотод сурч, ажил¬лаж буй хамаатан садан, хүүхдүүддээ өвлийн идэш нэрээр зээр, хулангийн мах явуулдаг тухай ярьдаг. Тэд бүр гаарч хотын зарим албан газруудаар явж цагаан зээр болон бусад зэрлэг амьтны мах хямдхан зарж захиалга ч авдаг гэнэ. Цагаан зээрийн тоо бага¬сах, тархац нутаг хумигдахад хүний зүгээс нөлөөлж буй хүчин зүйлийн нэг нь дэд бүтцийн хөгжил юм. Цагаан зээр мэтийн байнгын шилжилт хөдөлгөөнд байдаг амьтдын нүүдлийн чиг, давтамж, хэрэг¬цээ зэргийг орон зай, цаг хугацааны хувьд тооцон авч үзэлгүйгээр шинээр авто зам болон төмөр зам баривал эргээд л нөгөө амьтдын идэш¬лэх нутаг, бэл¬чээрлэх орон зай таслагдан хуваагдаж ул¬маар устан алга болно. Дээр дурдсан гашуун сургамж манайд бэлхнээ байна. Эр¬чимтэй тавигдаж буй “Мян-ганы зам”, Оюу толгой, Таван толгойг аймгийн төвүүд, Хя¬тад¬тай холбосон төмөр зам тавигдах нь тодорхой болсон өнөө үед шийдвэр гаргагчид эдгээр дэд бүтцийн асуудлыг хэлэлцэж батлахдаа тухайн нутгийн байгаль орчин, эко¬системд эдгээр зам ямар сөрөг нөлөө үзүүлэх, түүнээс яаж сэргийлэх талаар эрдэм¬тэн судлаач нарынхаа сана¬лыг авдаггүй нь эмгэнэлтэй. Халиун буга ШУА-ийн Биологийн хү¬рээ¬лэнгийн хөх¬төн судлаач¬дын мэдээгээр манай орны халиун буга 1980-аад оны дундуур 15 аймгийн 139 су¬мын 500 мянган км2 нутаг бүхий ой шугуйт газар тархаж, зарим газар модгүй уулсаар ч байршин нийт нөөц нь 140 гаруй мянган толгойд хүрч байв. Харин 2004 оны бидний судалгаагаар дээрх 15 айм¬гийн нутагт ердөө 8.000-10.000 халиун буга үлджээ. Энэ нь зөвхөн 18 жилийн дотор тоо толгой нь 92 хувиар буурс¬ныг гэрчилнэ! Гол шалт¬гаан нь нөгөө л хулгайн ан, нөгөөх л ашиг хонжоо. Бугын унасан ясан эвэр түүж германчуудад зарж мөн¬гө олдог “бизнес-хөдөлгөөн” манайд 1980-аад оноос эхэлж олон байгууллага, хүмүүс “хөөр баяр” болж билээ. Ху¬дал¬дан авагч баячуудын нэг, зэрлэг амьтдын эд эрхтнийг хямдхан авч цаашаа үнэ хүргэн наймаалж баяжсан Германы иргэн монгол¬чуу¬даас хямдхан авсан бугын эврийн төлбөрт “ес”-ийн мэ¬тийн бараагаар амыг нь таг¬лаж байлаа. Хэтэрхий олон хүн “наймаанд” оролцсоноор нөгөө эвэр нь олдохоо байж сүүлдээ халиун бугыг буудан эврийг нь авч энэхүү сүрлэг амьтны эмгэнэлт хувь та¬вилан эхэлсэн юм. Ингэж л монголын халиун буга мөх¬лийн ирмэг дээр ирээд байна. Өнөөдөр халиун буга “Хус¬тай” мэтийн харуул хамгаа¬лал жинхэнэ ёсоороо хэрэг¬жиж байгаа тусгай хамгаалал¬тай газарт л цөөхөн тоогоор үлдлээ. Баданга хүдэр Халиун бугаас дутахаар¬гүй өрөвдөл¬тэй хувь тавилан¬тай амьтны нэг нь хүдэр юм. Эрийг нь гирээ гэдэг ба түүнд бурхнаас эвэр заяагаагүй боловч “заар” гэгч аминд нь хүрдэг эд бий. Манай оронд 1980-аад оны дундуур бадан¬га хүдрийн тоо толгой 44.000 хүрч бай¬жээ. Зах дээр хүд¬рийн заар наймаалдаг “ченж”-үүдийн дунд 2003 онд явуул¬сан су¬далгаанаас үзэхэд сүүлийн 11 жилд 33.000 гирээ¬ний заар “дорно дахины ард түмний эмчилгээнд” өндөр үнээр хил давжээ. Жилд дунд¬жаар гур¬ван мянган гирээ устгаж байж гэсэн үг. Одоо зах дээр хүд¬рийн заарны үнэ тэнгэрт хад¬сан ч та эрээд олохгүй болов уу. Яагаад гэвэл хүдэр бараг устжээ. Бидний 2006 онд явуулсан судалгаагаар Алтайн зарим уулс, Хангай, Хөвсгөлийн тайгад ердөө 300-гаад хүдэр үлдэж, Хан Хөхийд бүрмөсөн устжээ. Хэнтийн уулсын хүд¬рийн байдал ямар байгааг хэн ч таашгүй. Яагаад гэвэл Бай¬галь орчны яамнаас Хэнтийн уулсын хүдрийн нөөцийг тогтоох ажилд амласан мөнгө “олдохгүй” л байна. Аргаль хонь Дэлхийн зэрлэг хонины хамгийн том эвэр, биетэй аргаль хонь манайд байдаг. Тийм ч учраас гадаадын баян анчид манай¬хаас угалз агнах гэж жил бүр тендерт оролцон хэдэн арван мянган “ногоон” төлж ирдэг байна. Судалгааны мэдээгээр 1975 онд 50 мян¬ган, 1985 онд 60 мянган ар¬галь хонь ма¬найд бий гэсэн тооцоо гарчээ. Гэтэл Байгаль орчны яамны захиалгаар 2001 онд хийсэн бидний су¬далгаагаар 13.000-15.000 бодгаль байгааг гар¬гажээ. Энэ нь 16 жилийн дотор уг зүйл амьтны тоо толгойн 75 хувь нь устсан байгааг харуулж байна. Ар¬галь хонь Монголын болон Олон улсын “Улаан ном”-д нэн ховор гэж бүрт¬гэгдэж хуулиар агнахыг хо¬риг¬лосон гэх бо¬ловч өнөөг хүртэл гадаадын анчдад зөв¬шөөрлөөр агнагд¬сан хэвээр. Манай Засгийн газар жилд агнах угалзын тоог 1990-ээд онд 20-50 амьтнаар хязгаар¬лаж байсан бол сүү¬лийн жи-лүүдэд агнах хэмжээг өсгө¬сөөр 2006 онд 80 угалз аг¬нуул¬сан байна. Угалз аг¬нуу¬лах зөвшөөрөл авсан ком¬пани лицензээ дунджаар 25-50 мянга түүнээс дээш ам.доллараар зардаг. Аргаль хонийг Алтайн уулсаас агнуу¬лах лицензний үнэ 18 мянган ам.доллар, говийн уулсаас агнуулах үнэ 8.000 америк доллар гэсэн хоёр янз байдаг. Энэ нь говийн угалз бие бо¬лон эврийн хэмжээ бага бай¬дагтай холбоотой. Ингээд тооцоолоход хичнээн хэм¬жээ¬ний мөнгө улсын төсөвт ордог нь тодорхой. Харин энэ мөнгө аргаль хонийг хамгаа-лах, түүний тархац нутаг, амьдрах орчныг сайжруулах биотехникийн арга хэмжээ авах, аргаль хонь тархсан орон нутгийн ард түмний амьжиргааны түвшинг дээш¬лүүлэх, хууль бус агнуурыг таслан зогсоох үйл ажиллагаа явуулах, сурталчлах зэрэг зайлшгүй шаардлагатай менеж¬¬ментийн зүйлд бараг зарцуулагддаггүй гэж хэлж болно. Энэ жил 60 угалз агнуулах зөвшөөрөл аль хэ¬дийнэ батлагдаж компаниу¬дад хуваарилагдан тэд анч¬дын болон лицензийг худал¬дан авах өөр компанийн эрэлд морджээ. Хулгайн ан аргаль хонины тоо толгой хорогдоход өнөө¬дөр хамгийн гол нөлөөтэй. Нутгийн иргэдийн амьжиргаа¬ны түвшин дор, бэлэнчлэх сэтгэлгээний гайгаар аргаль хонь хулгайгаар агнаж хүнс ахуйдаа хэрэглэх нь газар авчээ. Үүний хажуугаар угал¬зын зөвшөөрөлтэй зарим компанийнхан нутгийн иргэд¬тэй үгсэн хуйвалдаж томоо¬хон эвэртэй угалз урьдчилан агнуулдаг гэнэ. Гадаадын анчин ирж санаанд нь таарсан том эвэртэй угалз таарахгүй ан нь бүтэлгүйтвэл нөгөө эврээ санал болгож хэн хэн нь хэрэгцээгээ хангана. Үүнийг далимдуулж нутгийн иргэд гаарч угалз их хэмжээ¬гээр хулгайгаар устгаж байна. Үргэлжлэл бий Бадамжавын ЛхагвасҮрэн (PhD.) ШУА-ийн Биологийн хүрээлэнгийн Хөхтний экологийн лабораторийн эрхлэгч

Цагаан зээрийн чуулган

no_email@coo.mn (projector) — Mon, 17 Oct 2011 16:57:00 +0800

Онгон зэрлэгээрээ үлдсэн дэлхийн хамгийн сүүлчийн нутгийн нэг болох Монголын тал нутагт цагаан зээр хэдэн зуун мянгаараа багширна. Сахлаг уудам энэ талд ийм олноор багширч байсан нь бараг үгүй аж. Үүнийг харсан биологичид дэлхий дээрх бүх цагаан зээрийн дөрөвний нэг нь Монголд байна гэсэн барагцаа тоо хэлсэн юм.

АНУ-ын Массачусетс муж улсын их сургуулийн эрдэмтэн Кирк Олсон “Сая харсан зүйлээ хараад би маш их гайхаж, юу хийхээ мэдэхгүй болсон” хэмээн өгүүлсэн.

К.Олсон болон түүний америк, монгол хамтран зүтгэгчид цагаан зээрийн энэ том чуулганы талаарх судалгааны материалаа Oryx сэтгүүлд хэвлүүлжээ. 2007 оны есдүгээр сарын 7-нд Олсоны багийнхан Монголын уудам тал нутагт үхэж үрэгдэлгүйгээр тэсч үлдсэн олон зуун цагаан зээрийг судлахаар Дорнод руу гарчээ. Тэдэнтэй хамт Смитсониан хүрээлэнгийн ажилтнууд цуг явсан бөгөөд тэд цагаан зээрийн хөдөлгөөн, нүүдлийг нь олж тогтоохын тулд барьж авсан зээрийнхээ хүзүүнд GPS дамжуулагч суулгасан хүзүүвч хийн тавьсан.

Дорнодын их талын зах руу ороод л тэд, нэг хоёр мянгаараа сүрэглэсэн цагаан зээртэй таарч эхэлсэн байна. Үүнийг К.Олсон “Ийм тоо толгойтой сүргийг харахад маш сайхан, сэтгэл хөдөлмөөр байсан” хэмээн дүрсэлсэн юм. Дараах өдрийнхөө үд дунд тэд бяцхан толгод даваад жинхэнэ гайхамшгийг олж харсан аж. “Тэр бол 250 мянган тоо толгойтой аварга сүргийн нэг зах нь байсан. Ийм зүйл хараад бид зүгээр л хөшчихсөн. Цагаан зээрийн аварга том сүргийн дүр төрх миний ой тойнд хэзээ ч арилшгүйгээр хадагдан үлдсэн. Бид цагаан зээрийн том сүрэгтэй тааралдана гэдгээ мэдэж байсан. Гэхдээ тэнгэрийн хаяа хярхаг хүртэл хэдэн зуун мянгаараа багширсан сүрэгтэй таарна гэж төсөөлөөгүй. Урьд өмнө ийм том сүрэгтэй би таарч байгаагүй, ингэж олноор сүрэглэсэн тухай мэдээ баримт ч олж хараагүй” гэсэн юм.

Монголын цагаан зээр олон мянгаараа сүрэглэдгээрээ алдартай. 10 мянга юм уу түүнээс дээш тоо толгойтой сүргийн тухай мэдээлэл байнга шахуу сонсогдож байдаг аж. Хамгийн сүүлийн үеийн мэдээгээр 80 мянган толгойтой сүргийн тухай мэдээ бүртгэгджээ. Хээр талыг хамарсан их түймэр, байгалийн давагдашгүй хүчин зүйлийн улмаас ингэж олноороо цуглардаг нь жам ёсны үзэгдэл аж. 2007 оны зун тал нутгийн ихэнх хэсгийг хамарсан ган болж, цаг агаар хуурайшсан аж. Цагаан зээр тэр зун нутгаасаа дайжиж, ногоо гарсан хэсэгхэн газар цугларсан байна. Одоохондоо хүний хөл хүрээгүй зарим газарт хоёр долоо хоногийн өмнө усархаг бороо орсноор ногоо цухуйсан нь цагаан зээрийн зоог тэнийлгэжээ.

К.Олсон “Бага ч гэсэн бэлчээрлэж болохоор нутаг үлдсэн байна. Зун ган болбол цагаан зээр энд зусах боломжтой байна гэдэг сайн зүйл. Тал нутаг өнөөг хүртэл онгон зэрлэгээрээ байна. Гэвч энэ том сүрэг толгой бүтэн онд орж чадахгүй байх” гэв.

Нутгийн малчид “Хээрийн амьтад дайжих, дүрвэх болохоороо ингэж олноороо цуглардаг” гэцгээж байгаа гэнэ. Тал нутгийг зорин хөгжил дэвшил айсуй. Бүс нутагт газрын тосны хайгуулын ажил өрнөж, тэр хэрээр хүн ам олшрон зам тавигдаж, газар хагалж, хашаа хатгах нь улам бүр ихсэж байна. Дорнод Монголын 250 мянган ам.км тал нутаг бол Өвөрмонгол, Манжуурыг бүхэлд нь хамарсан 1.5 сая ам.км экосистемээс онгон зэрлэгээрээ үлдсэн сүүлчийн хэсэг нь юм.

“Дахиад ган болох юм бол цагаан зээрд хоол хайн нүүдэллэх газар байхгүй. Урагшаа 30 км яваад л хилийн хашаатай тулна. Олон мянган зээр үхлээ гэсэн мэдээг бид дамжуулж болох юм” гэж К.Олсон нэмж өгүүллээ. Ганц зээр ч биш бөхөн, монголчуудын хулан гэх зэрлэг илжиг анчдын бууны амыг тосолсоор тоо толгой нь ихээхэн цөөрч. Зээрийн сүрэг цөөрөхөөс өмнө тэднийг хамгаалах үйл ажиллагаагаа амьтан хамгаалагчид идэвхжүүлнэ гэдэгт эрдэмтэд найдаж байна. Сахлаг өвстэй тал нутаг, түүгээр нүүдэллэн амьдардаг амьтдын хувь заяа улам бүр бүрхэг болж байна.

Эцэст нь К.Олсон болон түүний багийнхан “Дорнод Монголын тал нутаг бол өнөөгийн дэлхий дээр экологийн тэнцвэрээ бүрэн бүтэн авч үлдсэн сүүлчийн газруудын нэг. Цагаан зээр бол Төв Азид хамгийн олон тоотойгоор үлдсэн зэрлэг амьтдын нэг. Өнөөдөртөө бэлчээрлэж буй нутаг газар нь удалгүй алга болж, тэдний амьдрах орчин нь үгүй болоход хувь заяа нь хаашаа эргэхийг мэдэх аргагүй” хэмээн ВВС-гийн Матт Уолкер бичсэнийг хөрвүүлэв.

АНУ-ийн Зэрлэг амьтныг хамгаалах нийгэмлэгтэй хамтран “Цагаан зээрийн нүүдэл, шилжилтийн судалгаа”

Procapra Cutturosa Conservation Society Of Mongolia

Бодол болсон гурван хором

no_email@coo.mn (projector) — Mon, 05 Sep 2011 16:47:00 +0800

Хүлээж суулаа гээд хүслээр болдоггүй хорвоо болохоор хүмүүн бид жаргалтай амьдралын тухай бодож, мөрөөдөж, хүсэмжлэн суух бус сэтгэж, сэхээрэн, босож, хөдлөж байж ахархан олдох амьдралын хугацаанд амьд байхын, амьдрахын утгатай амьд байх юмсан.

Бодол болсон гурван хором

no_email@coo.mn (projector) — Mon, 05 Sep 2011 16:30:00 +0800

Бөөн бухимдал, хэн нэгэнийхээ дээр гарах гэсэн хөгийн энэ нийгэмд амьд явсанаас үхсэн нь дээрч юм дөө гэж ярих хүнтэй таарч л байсан. Эсвэл нэг удаа ч болов толгойд орж ирж байсан санагдана. Гэхдээ бид өнөөдөр энэ бухимдал, хэрүүл тэмцэл, шурдага бусуудын төлөө төлж байгаа нервээ маргааш эсвэл сарын дараа, бүр жилийн дараа эдлэх төсөөллийн сайн сайхан амьдралаасаа авах ханамжаар цагаатган амьдарч байна. Золиг гэж тэгээд тэр нь хэзээч юм бүү мэд. Тийм болохоор маргаашийн өөхнөөс өнөөдрийн уушиг гэдэг шиг зүгээр маргаашийг бодолгүй сайхан амьдрах юмсан. Маргааш эдлэх сайн сайхан нь өнөөдөр эдлэж буй зовлонгийн төлөөсөөс илүү гарах ч юм уу үгүй ч юм уу. Гэхдээ л маргаашаас илүү нөгөөдөр байгааг амсаж чадалгүй өнөөдөр зүгээр суучихаад нөгөөдрийн жаргалын хажуугаар гутлаа чирээд гарвал харамсмаар санагдаад байды.

Пейнтбол /судалгаа/

no_email@coo.mn (projector) — Sun, 04 Sep 2011 17:15:00 +0800

Пейнтболын талаар материал нийтэллээ.

Газар тариалангийн чиглэлээр хийсэн төсөл

no_email@coo.mn (projector) — Sun, 04 Sep 2011 16:48:00 +0800

Газар тариалан эрхлэж буй болон эрхлэхээр төлөвлөж буй хүмүүс хэрэгтэй бол ашиглаарай. энэ төслийг 2005 онд хийж байсан юм. мэдээж шүүмжлэлтэй зүйл байгааг үгүйсгэхгүй.

Биомасс, түүний хэрэглээний талаар судалгаа

no_email@coo.mn (projector) — Sun, 04 Sep 2011 16:45:00 +0800

Биомасс болон түүний хэрэглээний талаар материал нийтлэж байна. хэрэгтэй бол татаж аваарай.

Хөрөнгө оруулагч нарт төслөө хэрхэн танилцуулах вэ?

no_email@coo.mn (projector) — Wed, 24 Aug 2011 12:27:00 +0800

Бизнесийн санаа хамгийн үнэтэй, "чулуу" болсон өнөө цагт бодсон санасан зүйлээ төлөвлөөд төсөл болгоод хөрөнгө оруулах боломжтой этгээдэд зөв, үр ашигтай талаас нь танилцуулж хамтран ажиллах нь юу юунаас чухал. Ямар ч сайхан санаа байгаад түүнийгээ төсөл болгож, хэрэгжих боломжтой эсэхийг нь тогтоохгүй бол тэр зөвхөн санаа төдий хийсвэр зүйл байсаар байх болно. Харин үүний оронд төсөл болгоод дараа нь хөрөнгө оруулагчийн сонирхолыг татахуйц хэмжээнд танилцуулна гэдэг яггүй ажил юм шиг байгаан. Тийм болохоор би өөрийн хийсэн танилцуулгыг та нарт санаа аваг гэж нийтэллээ. ОК

Оймсны үйлдвэр байгуулах төслийн ерөнхий судалгаа /дутуу/

no_email@coo.mn (projector) — Wed, 24 Aug 2011 12:05:00 +0800

хэрэг болох бол татаж аваарай. бүрэн дуусаагүй төсөл юм. ерөнхий танилцуулга төдий л байгаа:

Жижиг оёдлын цех-бичил санхүүжилтийн зээлийн төсөл

no_email@coo.mn (projector) — Wed, 24 Aug 2011 11:52:00 +0800

хэрэг болохоор юм байвал татаж аваарай. нэгэнт үнэгүй болохоор хамаагүй ээ. дахиад хэрэг болох болов уу гэсэн зүйлээ нийтлэж байна аа. миний РС-д энэ хэдэн файл хэвтээд юугаа хийхэв дээ тийм ээ.